Blog

02/01/2022

‘BlockChain’ ve ‘NFT Sanat’

Dijital sanatçılar ve kolleksiyonerler için sanal dünyada yeni bir mecra: ‘BlockChain’ ve ‘NFT Sanat’

NFT özellikle 2020 sonlarından itibaren dünya genelinde daha sık duymaya başladığımız bir kavram. NFT (Non-fungible token) (değiştirilemez para-çip), dijital varlıkların gelişmiş kriptolama yöntemi ile sertifikalanma ve kopyalanamama yöntemidir. Bu dijital varlıklar silinemezler, kopyalanamaz veya benzer bir varlıkla eşitlenemezler. NFT varlığı eşsizdir. NFT alışverişler blok zinciri teknolojisi üzerinden kayıt altına alınıyor. Bu blok zincirleri, içindeki verilerin değiştirilememesini sağlayacak şekilde şifrelenmiştir. NFT’nin en önemli avantajı ilgili sanat eserinin ya da dijital varlığın aynı zamanda mülkiyetini ve piyasa değerini de takip edebiliyor olmanız. NFT üzerinden bir sanat eseri sattıldığında eserin el değiştirmesi durumunda dahi yaratıcısının hakları akıllı sözleşmeler aracılığı ile belirli bir oranda devam etmekte ve devamı satışlarda sözleşme şartları dahilinde kazanç devam etmektedir.

Bu yeni mecra beraberinde birçok soru işareti getirmiş olmasının yanı sıra beraber birçok da avantajlarıda bünyesinde barındırmaktadır. Birincil avantajı, geleneksel sanat üretim tekniklerine 20 YY ie girmiş olan dijital sanatın önünde yeni kapı açmıştır. Geleneksel sanat resim, heykel gibi 3 boyutlu olarak düşünülmekte ve gerçek dünyada bulunmaktadır. Bu durum eserler üzerinden zaman ve fiziki şartların eserler üzerinde ki tahribata açık olma durumunu beraberinde taşımaktadır. Yeni nesil sanatta ise eserler tamamen dijital ortamda gelişmekte ve zamanın ve fiziki ortamların tahribatına kapalıdır. Diğer geneleksel sanat yaklaşımları olan müzik, tiyatro gibi çalışmalar ise anlık performansları içinde barındırmakta zaman ve mekân ayrıcalığı ve kısıtını bünyesinde barındırmaktadır. Dijital platformlara taşınması durumunda ise çalışmalar/performanslar dijital olarak kayıt alınması sayesinde zaman ve mekan kısıtından arındırılmaktadır.

Bütün bu genel çerçeve kapsamında konu incelenirken belli başlı ‘Dijital Sanat’, ‘BlokChain’, ‘NFT’ gibi bir kısım alt konular temel düzeyde incelenip paylaşılacaktır.

BlockChain (BlokZincir)

Kriptografik olarak güvenli bloklar zincirindeki ilk çalışma 1991 yılında Stuart Haber ve W. Scott Stornetta tarafından açıklanmıştır. 1992 yılında Bayer, Haber ve Stornetta, Merkle ağaçlarını tasarıma dahil etti ve bu da birkaç belgenin bir blok halinde toplanmasına olanak sağlayarak verimliliğini artırdı (Wikipedia, 2021).

BlokChain (BlokZincir) kelimesi ilk 2008 yılında yayınlanan Satoshi Nakamoto isimli bir yazarın “Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System” başlıklı makalesinde kullanılmıştır. “Blokzincir, verilerin internet üzerinden zaman damgalı olarak, dağıtık bir yapıda, şifrelenerek, değiştirilemez bir şekilde kaydedilmesine ve transfer edilmesine imkan veren, güvenli, şeffaf bir dijital işlem defteri sağlayan teknolojidir” (Şenkardeş, 2021:2). “Blokzincir teknolojisi, dördüncü sanayi devrimi için tıpkı internetin üçüncü sanayi devrimi için olduğu kadar önemli bir teknolojidir” (Şendardeş: 2021: 2).

Mevcut kullanılan internet sistemlerinde, kişiler ve kurumlar kendi sunucularını ve/veya bu tip hizmet veren şirketlerden destek alarak sadece kendilerine ait olan alanların kullanılabildiği sistemleri kullanmaktadır.

BlokChain kelimesi, şifrelenmiş verilerin yer aldığı şifrelenmiş kümeler olan “bloklar” ile bu blokların şifrelenmiş imzalar ile birbirine bağlayan “zincir” kavramları ile ortaya çıkmıştır. BlokChain, teknik olarak, protokol, ağ uygulamaları ile dağıtık defter kümelerinin bir alt kümesidir, veri tabanı ve halka açık bir muhasebe defteri olarak tanımlanabilmektedir. Bu büyük defterlerdeki her işlem sistemdeki katılımcıların oy çokluğuyla doğrulanarak ve bilgiler bir kez kayıt altına alındıktan sonra değiştirilemeyecek ya da silinemeyecek mekanizmalarla kuvvetlendiril-mektedir. Honsel’in (2021) belirttiğine göre BlokChain’in çalışma sistemi

  • İşlem işteniyor.
  • Talep edilen işlem, bir blok zinciri ağının tüm düğümlerine iletilir.
  • Tüm bireysel düğümler, istenen işlemi onaylar.
  • Onaylandıktan sonra doğrulanan işlem bir veri bloğuna dönüştürülür.
  • Yeni veri bloğu bir blok zincirine eklenir. Şu andan itibaren değiştirilemez.

Blokzincirler sahip oldukları alt yapı ve teknoloji sayesinde güvenliğini ispatlamış sistemlerdr. Honles “Blockchain: Aracısız Bir Dünya mı?” Başlıklı makalesinde

“Defterde izlenen dijital olarak temsil edilen varlıklar para, hisse senetleri, tahviller veya diğer finansal varlıklar, arazi veya taşıt tapuları gibi fiziksel varlıklar veya veri hakları veya sanatsal yaratımların (müzik) kontrolü veya kullanımı gibi maddi olmayan varlıklar olabilir. , videolar, resimler, vb.). DLT’nin fikir birliği mekanizması, defterin dijital yetkilerinin (sahtecilik) yetkisiz kopyalarını oluşturmanın veya bunları diğer tarafın bilgisi olmadan aynı anda birden fazla tarafa satmanın (‘çifte harcama’) mümkün olmamasını sağlar. Bu, defterdeki girişlerin her zaman güncel olmasını ve defterdeki diğer verilerle doğrulanmasını sağlar.“ (Honles 2021:2); olarak belirtmiştir.

TÜFEKCİ ve KARAHAN’ın (2019:165) Walport’tan aktardığına göre (2016: 65), uygun biçimde uygulanması ve gizlilik, güvenlik ve güven problemlerinin tamamen giderilmesi halinde bu teknoloji, devlet ve diğer otoriteler için aşağıda belirtilmiş olan yollarla gerçek fırsatlar yaratacaktır:

  • Operasyon maliyetlerinde, ödemelerdeki hata ve usulsüzlüklerde azalma,
  • Devlet kuruluşları ve vatandaşlar arasındaki işlemlerde daha fazla şeffaflık,
  • Halihazırda finansal sistemin kıyısında bulunan insanların finansal işlerin içine daha fazla girmesi,
  • Farklı birimler arasında verinin paylaşılmasını mümkün kılarken aynı zamanda vatandaşların verilerini korumanın maliyetinin düşmesi, bilgi piyasalarının yaratılmasına imkân verilmesi,
  • Köprüler, tüneller gibi kritik altyapıların korunması,
  • Piyasadaki sürtüşmelerin azaltılması, küçük ve orta ölçekli işletmelerin yerel ve ulusal yönetimlerle daha kolay etkileşim kurması,
  • Küçük ve orta ölçekli işletmeler için ekonomik büyüme ve inovasyonu artırma olanakları.

Aralık 2017 tarihinde Gürcistan Ulusal Kamu Kayıt Kurumu (GIZ) Viyana’daki Geleceğin Hukuk Teknolojisi Konferansı’nda duyurduğu üzere kadastro sisteminde blockchain teknolojisi de kullanılmaktadır. BlokChain sahip olduğu altyapı ve güvenirlik sayesinde birçok şirket ve kamu kurumunu dikkatini çekmektedir. Antartika dışında bütün ülkeler tapu kayıtları için blokzinciri test etmektedir. Avustralya, New York, Texas, Danimarka, Estonya, Ukrayna ve Güney Kore’de oy kullanma işlemleri için test aşamasına geçtiler.  (Tüfekçi ve Karahan; 2019)

NFT

Bitcoin protokolü ile hayatımıza giren kripto varlıkları mümkün kılan blokzincir teknolojisi, 2015 yılında Vitalik Buterin ile ekibi tarafından geliştirilen Ethereum blokzincir protokolü ile yeni bir boyut kazanmıştır. Ethereum protokolü, 30 Temmuz 2015 tarihinde ‘Genesis’ adı verilen ilk blok üretiminin yapılması ile hayata geçmiştir. Çağla Gül Şenkardeş’in aktardığına göre (2021)

Ethereum ile tanıtılan ‘Akıllı Sözleşme’ adı verilen yazılımlar ile, blokzincir teknolojisinin kullanım alanları para transferinin ötesinde genişleme imkânı bulmuştur. 2014 yılında Ethereum blokzincirinin geliştiricileri tarafından yapılmış olan ilk açıklama ile Ethereum blokzinciri “kullanıcıların gelişmiş işlem türlerini, akıllı sözleşmeleri ve merkezi olmayan uygulamaları blokzincire kodlamasını sağlamak için tasarlanmış olan, yeni nesil dağıtılmış bir kriptografik defter” olarak tanımlanmıştır. (Waybackmachine, 2014)

Ethereum blokzincir protokolü, diğer kripto varlıklardan farklı olarak farklı akıllı sözleşmeler hazırlamasına ve farklı verileri sisteme kayıt etmenine ve kendi belirleyeceği kurallara göre işlem yapmasına imkân veren bir taban oluşturmaktadır.

Non-Fungible Token kelimelerinin ilk harflerinden oluşan ve eşsiz tokenlar olarak tanımlanabilecek olan NFT’ler, Ethereum blokzinciri üzerinde geliştirilmiş olan ERC 721 standına bağlı olarak üretilen, bir çeşit kripto varlık türüdür. NFT’ler diğer kripto varlıkların aksine takas edilemezler. Bunu açmak gerekirse 1 bitcoin başka bir bitcoin ile değiştirilebilir. Her ikisininde değeri aynıdır. Ve kripto değeri kendi bazında aynı olarak kalabilecektir. Buna ilave olarak bir NFT başka bir NFT ile değiştirilemez. Her iki NFT’nin içeriği (sanat eseri, belge, twitter mesajı v.b.) benzersiz olması ve ve eşdeğere sahip olmaması sebebi ile aynı maddi değere sahip olmaması nedeni ile takas edilemezler. “Var olan bir NFT içeriğini kopyalama ve yapıştırma yaparak NFT olarak yeniden üretmek bu standarda bağlı olarak mümkün değildir. Bu özelliği nedeni ile NFT’ler koleksiyon ürünleri, sanat eserleri, numaralı gösteri biletleri veya özel tasarım ürünlerin yer aldığı platformlarda rahatlıkla kullanılabilmektedirler” (Şenkardeş 2021).

NFT’ler yaygınlaşması ile beraberinde, NFT varlığın içeriğini sağlayan yazılımın bulunduğu blokzinciriin altyapısına bağlımlılık dışında birçok avantaj da beraberinde getirmiştir. Avantajları olarak sıralamak gerekirse

  • Geleneksel aracıları ortadan kaldırarak eserlerin daha geniş kitlelere ve aracısız ulaşması sağlanmıştır.
  • Telif hakları, kopya varlık gibi sorunların ortadan kalkması sağlanmıştır.
  • Sahip olduğu teknoloji sayesinde varlıkların sahipliği ve güvenliği güvence altına alınmıştır.
  • Hazırlanan akıllı sözleşmeler sayesinde sanat eserlerinin el değiştirmesi ile beraber sanatçısına sözleşmede belirtilen oranlarda kazanç sağlayabilecektir.

NFT’nin sanat alanına girmesi

NFT sanal dünyaya 2012 yılında girdi. “2012–2013: Renkli Paralar, Renkli Paraların var olan ilk NFT’ler olduğu iddia edilebilir.” Fakat ilk örneklerin sanat eseri olmaktan daha çok ticari tercihler doğrultusunda yaratıldılar. Sanat eseri olarak kabul edilebilecek ilk çalışma CryptoPunks 2017 yılında piyasaya sunuldu. “CryptoPunks, Matt Hall ve John Watkinson … 2017 yılında NFT’ler ve sanatın değeri üzerine bir deney olarak başlamış ve en nihayetinde günümüzde kripto sanatı olarak bildiğimiz kavramın popülerleşmesine yardımcı olmuştur.”

NFT sanat dünyası için yeni kapılar da açmaktadır. Beeple olarak bilinen NFT Sanatçısı Mike Winkelmann 2007 Mayıs’ından itibaren bir gün bile atlamadan yaptığı 5000 eseri içinde barındıran “Everydays – The First 5000 Days isimli NFT eseri geniş kitleler tarafından dikkat çekilmesini sağladı.

Yukarıda bahsettiğim iki örnek NFT sanat ile ilk akla gelen örneklerdir. Bununla beraber NFT geleneksel sanatlara göre bazı avantajları bünyesinde barındırmaktadır.

  • Sanat eseri sanal dünya ise sanat severlerin ilgisine sunulduğu için daha geniş kitleler tarafından görülebilmektedir.
  • Sanat eseri hiçbir şekilde koplanamaz ve çalınamaz. Sanat eserininin sahibi BlockChain platform üzerinde yüksek güvenlikli olarak güvencededir.
  • Dağıtım tekeli devrini bitiriyor. Ressamlar da resimlerini satabilmek ve eserlerini kitlelerle buluşturmak için çok yüksek bir komisyon talep eden aracılar veya galeriler ile anlaşıyor. Diğer bir yol galeriler veya aracılar tercih ettikleri sanatçıları destekleme yolunu ve sponsorluğunu üstleniyor.

NFT (Non-Fungible Token), sanat ve tasarım alanında dijital platformarı kullanan sanatçılar için yeni bir seçenek oluşturmaktadır. Her ne kadar sadece sanatçılar için tasarlanmış bir seçenek olmamasına rağmen, dijital eser üretmekte olan sanatçılar için yeni bir kapı açmıştır.

Geleneksel sanatta, sanatçı ürettiği eseri bulunduğu coğrafya ile paylaşabilmektedir. Kolleksiyonerler ise kendi çevrelerinden sanatçıların eserlerine ulaşabilmektedir. Her iki grubunda bölgelerinin dışına çıkmaları durumunda zaman / maliyet gibi kriterler bulunmaktadır. Dijital sanatın gelişmesi ve internet aracılığı ile her iki grubunda bölgelerinin dışından faydalanmalarının yolunun açılması ile Sanatçıların eserlerinin tekilliği ve telif sıkıntıları gibi başka sorunlar ortaya çıktı. Kısıtlı bir bölge veya ülke dahilinde eserlerini kolleksiyonerlere ulaştırmak yerine dünya genelinde bir kitleye ulaşma avantajı sağlamaktadır.

Internet, Blokchain ve NFT gibi teknolojik altyapılar he sanatçılara hem de kolleksiyonerlere büyük imkanlar vadetmektedir. Sanatçılar eserlerini çıkartırken daha özgür bir ortama kavuşmaktadırlar. Bölgesel beğeliler yerine global hedef kitleleri baz almaktadırlar. Eserlerinin satışları aşamasında sayıları azımsanmayacak kadar çok olan “Pazar yeri” gibi tabirde bulunabileceğimiz platformların olması, bu platformlara giren kişilerin bir kısmı ile sanatçının sanat anlayışının örtüşebilme imkânı kısıtlı bölgede ki hedef kitleye göre daha fazla olması.

Aracısız satılabilmesi ve devamındaki alıcılardan da akıllı sözleşmede belirlenen oranlarda telif hakkının gelmesi ve bu telif haklarını kendisi kullanabileceği gibi tercih edeceği belirli kurum ve/veya vakıflara bağışlayabilmesi tartışmasız büyük avantajları barındırmaktadır.

Bu çalışmaların kısa vadede nerelerde ve nasıl kullanılacağı, bazı soru işaretlerini barındırmaktadır. En büyük kısıtı, devletlerin bu tip dijital varlıklar ile ilgili yasaları çıkartmamış ve/veya yetersiz olması durumudur. Yeterli kanunların çıkmaları durumunda dijital sanat çalışmalarının globalleşme ve telif sorurlarının kalkacağı aşikardır. Bunlara ilave olarak dünya markalarının hiçte azımsanyacak rakamlar harcamakta olduğu Metaverse ve benzeri sanal platformlarda fırsatlara sahip olmaları mümkündür. Bunların dışında özellikle eğitim sektöründe, sanal gerçeklik ve artırılmış gerçekliğin ayrı bir yeri olacağı kuşkuya yer bırakmamaktadır.

Barındırdığı avantajların yanı sıra dezavantajlı yönleride bulunmaktadır. Özellikle 2021 yılı içinde bir çok NFT datasının yüksek rakamlara alıcı bulmaları ve insanların burada bir gelecek görmeleri sayesinde Sanat eseri özelliği taşımayan bir çok çalışma da sisteme dahil olacaktır. Medyanın bu tip çalışmaları gündemine taşıması neticesinde bir NFT çılgınlığı başlamış durumda. Gözlemlediğimiz kadarı ile insanlar ellerinde ki bütün verilerden bir NFT çalışması çıkartmakta ve pazaryerlerine sürme gayreti içine girmektedir. Kısa dönem için sanat eserleri ile sanat eseri özelliği ve misyonu taşımayan çalışmaların yanyana görüntüleneceği ve aynı segmentte değerlendirilecekleri gerçeğini bünyesinde taşımaktadır.

, , , , , ,